×

व्यक्ती केंद्री शिक्षणाची समाज विरोधी सिद्धता

Published On :    3 Jul 2022
साझा करें:

आज देशात आणि जगात लाखो शिक्षण संस्था शिक्षण देण्याचे कार्य करीत आहेत,असे शिक्षण घेऊन करोडो लोक आपले जिवन जगत आहेत आणि करोडो लोक या शिक्षणापासून वंचित राहून आपले जीवन व्यतीत करीत आहेत. शिक्षण संस्थांचा शिक्षण देण्याचा उद्देश काय असावा, हा मुद्दा महत्वाचा असून त्यावर चिंतकांनी मंथन करायला हवे.



आज देशात आणि जगात लाखो शिक्षण संस्था शिक्षण देण्याचे कार्य करीत आहेत,असे शिक्षण घेऊन करोडो लोक आपले जिवन जगत आहेत आणि करोडो लोक या शिक्षणापासून वंचित राहून आपले जीवन व्यतीत करीत आहेत. शिक्षण संस्थांचा शिक्षण देण्याचा उद्देश काय असावा, हा मुद्दा महत्वाचा असून त्यावर चिंतकांनी मंथन करायला हवे. सर्वसाधारणपणे शिक्षणाचा उद्देश मनुष्य जीवन मार्गावरील अडचणींना स्पष्ट करून ते सोडविण्याची उक्ती सांगावी आणि स्वअस्तित्वासाठी त्याचा वापर करून अडचणींच्या विरोधात लढावे हाच उद्देश आजच्या शिक्षणाचा असणे शक्य आहे. आजच्या शिक्षणाचे स्वरूप काय आहे म्हणून स्पष्ट करणे म्हणजे हे शिक्षण व्यक्ती सापेक्ष असून, व्यक्तीच्या पूर्ण स्वातंत्र्य बहालीवर जोर देऊन त्याची जोपासना व सुरक्षा करण्यावरच याचा पूर्ण भर आहे. हे शिक्षण असेच असावे, ही बाब लोकमान्य असून, जगात पूर्वीपासून सबळ-दुर्बळ अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांचे अस्तित्व कायम राहिलेले आहे. दुर्बलतेचे स्त्रोत मानसिक असून, मनाला घडविणारे व मनाला शक्ती प्रदान करणारे तर ‘शिक्षण’ हेच असते. अशा शिक्षणाने सबळ अजून सबळ बनत जातो आणि दुर्बळ अजून दुर्बळ बनत जातो असे कां? सबळ हा जर शिक्षण घेतो आणि ‘राबविणारा’ बनतो व तेच शिक्षण दुर्बळ पण घेतो आणि राबणारा बनतो असे कां?


डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर सुद्धा बोलले होते की शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, जो याला प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही, परंतु स्थिती मात्र उलटीच उद्भवली असे कां? जीवन जगण्याच्या आणि संपन्नतेच्या अवस्थेला प्राप्त करण्याची समज जर शिक्षणाने आली, परंतु ती समज अन्यायाच्या तरी विरोधात वापरावी लागेल, परंतु ती वापरण्याचे शिक्षितांमध्ये धाडस नाही, अर्थात शिक्षण ही पूर्ण शक्ती नव्हेच. म्हणून व्यक्ती जर शिक्षित होते, तर ती स्वातंत्र्याच्या अधिकारापासून केवळ अवगत होते, परंतु स्वातंत्र्य प्राप्त करू शकत नाही. या शिक्षणाचे स्वरूप व्यक्ती सापेक्ष असून, व्यक्ती हीच या शिक्षणाचे केंद्र आहे. दुर्बळ व्यक्ती शिक्षित जरी झाली, तरी ती स्वातंत्र्य प्राप्त करु शकत नाही आणि व्यक्तीला बहाल स्वातंत्र्य हिसकावून घेतले जाते तेंव्हा ती आपल्या स्वातंत्र्याच्या अधिकाराचे संरक्षण कां करू शकत नाही?


आजचे शिक्षण हे जर व्यवस्था राबविणार्‍या लोकांना मिळाले आणि त्यांनी देशाचे सर्वोच्च व्यवस्थापकीय नियंत्रण आपल्या हाती घेऊन राबविले आणि देशाच्या संविधानाने त्याच शिक्षण पद्धतीला नियंत्रित करून ज्या शिक्षणाच्या प्रभावातून ते उदयास आले आहे, कसे बरे दुर्बळांच्या हिरावलेल्या स्वातंत्र्याचे संरक्षण करू शकले नाही? आम्ही विचारतो त्या प्रश्‍नाचे उत्तर या शिक्षण व्यवस्थेला द्यावे लागेल. व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचे व विकासाचे हे शिक्षण स्वरूप असेल, तर त्या स्वातंत्र्याचे संरक्षण करण्याचे आणि विकासाला मार्ग काढून देऊन त्यास गती देणारे शिक्षण कां दिल्या जाऊ नये? हा आमचा प्रश्न आहे.


केंद्रीभूत व्यवस्थेच्या नियोजनातून देण्यात येणारे शिक्षण जिवंत लोकच राबवित असतात. अर्थात ती शिक्षण पद्घती संरचित कारणारे सुध्दा जिवंत लोकच असतात, तर व्यक्तीला स्वातंत्र्याचे शिक्षण देणारे लोकं आणि त्या शिक्षणाचे ध्येय व स्वरूप ठरविणारे लोकं याला जबाबदार आहेत. कोणतीही मानवी सभ्यता तिच्या शिक्षणाच्या ध्येय आणि स्वरूपावर अवलंबून असते. जे आजचे सबळ लोकं आहेत ते असे शिक्षण घेऊन सबळ ठरले नाहीत, म्हणून असे व्यक्ती केंद्री शिक्षण घेऊन व्यक्ती सबळ होणार कां ? ती व्यक्ती गुरगुरणार कां? कदापि नाही. बाबासाहेबांना सुद्धा वाटले होते की त्यांचे लोकं माझ्या पाठी धाडस करतील, परंतु तसे घडले नाही. व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचे संरक्षण करणारे शिक्षण हे व्यवस्थेने कां देऊ नये ? आमच्या या प्रश्नाचे उत्तर व्यवस्था देईल काय ? 


कारण शिक्षणच विकासाचे माध्यम आहे, शिक्षणच व्यक्ती स्वातंत्र्याचे आणि त्या स्वातंत्र्याच्या सुरक्षेचे साधन आहे. तसेच शिक्षण हेच शक्ती निर्माणाची आणि ती शक्ती नियंत्रणाची प्रक्रिया आहे, त्यानुसार शिक्षणाचे ध्येय आणि स्वरूप ठरविणारे अधिकारी लोकं हे या प्रश्नाला अव्हेरून पुढे जातील काय ? त्यांचे उत्तर दुर्बळांना सबळ बनवू शकते. स्वातंत्र्य, समता आणि न्यायासाठी कोणताही कठोर संघर्ष करावा लागणार नाही. दुर्बळांना सबळ बनविणारे शिक्षण निर्माण झाले नाही, म्हणूनच राजकीय स्वातंत्र्य हिरावल्या गेले. सबळ-दुर्बळांच्या दरम्यान समता स्थापन झाली नाही, दुर्बलांवर अन्याय-अत्याचार वाढतच चाललेले आहेत,जीवन जगण्यासाठी त्याचा सबलांसोबत कठोर संघर्ष चाललेला आहे. दुर्बळ हा आपल्या रोजगारासाठी आपल्या अधिकारांना सोडून देतो, तर पोट भरण्यासाठी जीवनाचा लिलाव होत आहे.


दुर्बळांना असे करण्यासाठी शिक्षण दिल्या जात नाही, असे न करण्यासाठी पण शिक्षण दिल्या जात नाही. असे शिक्षण स्वतंत्र रूपाने लेखक, साहित्यिक आपल्या साहित्याच्या माध्यमातून दुर्बळांसाठी ते शिक्षण प्रक्रिया राबवित असतात. परंतु ते अधिकृत नसून असे शिक्षण दुर्बलांनी स्वतःच्या बळावर ते घेऊन त्यानुसार क्रियाशील व्हावे, परंतु तसे दुर्बळांचे धाडस होणे शक्य नाही, कारण व्यक्ती स्वातंत्र्याचे आणि व्यक्ती विकासाचे अधिकृत शिक्षण असून, व्यक्ती स्वातंत्र्याच्या सुरक्षेचे शिक्षण मात्र अधिकृत नाही, म्हणून अशाप्रकारे क्रियाशील झालेल्या लोकांना व्यवस्था गुन्हेगार ठरविते. अशाप्रकारे आज दुर्बळ लोकं गुन्हेगार ठरविण्यात आलेले असून, हेतुपुरस्सर कधीही गुन्हा न करणारा दुर्बळ समाज आज गुन्हेगार ठरतो, याला ही शिक्षण पध्दती जबाबदार आहे. सबळ लोकं हे मानव आहेत आणि दुर्बळ लोकं हे मानव नाहीत, असे कोणी म्हणू शकतो काय ? शिक्षण व्यवस्था सबळ लोकांनी संरचित केली आणि व्यवस्था राबविणारे सुध्दा सबळच आहेत, म्हणून सबळ लोकांचीच ही जबाबदारी आहे, की त्यांनी शिक्षणाचे स्वरूप व्यक्ती विकासातून व्यक्तीला केंद्रीभूत केले, तर त्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याच्या अधिकाराला हिसकावून घेणारे एकत्रित सबळच असतील.


व्यक्ती ही जर शिक्षण प्राप्त दुर्बळ असेल, तर ती एकटी व्यक्ती आपल्या व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यासाठी शिक्षणाचा उपयोग करू शकणार नाही. हुकूमशाही आणि लोकशाहीमध्ये सुध्दा आपल्या हक्कप्राप्तीसाठी बहुमतच आवश्यक ठरते म्हणून व्यक्ती सापेक्ष शिक्षणाने व्यक्ती ही आपल्या व्यक्तिगत विकासालाच अग्रक्रम देणार, तर अशा अवस्थेत दुर्बळ व्यक्ती आपल्या विकासाच्या अधिकाराचे संरक्षण करू शकणार नाही, कारण ती सुद्धा या व्यति सापेक्ष शिक्षणामुळे एकटी पडली असून, अवांतर दुर्बळ व्यक्तींपासून सुध्दा पृथक झाली, ती आज बहुमत बनू शकत नाही. व्यक्ती-व्यक्ती म्हणून विभाजित झालेला दुर्बळ समूह हा व्यक्ती सापेक्ष शिक्षणाची परिणती आहे. आज ह्या शिक्षित व्यक्ती आपल्या सामूहिक विकासासाठी एकत्रित येत नाहीत, तर एकदुसर्‍याच्या सुखा-दुःखात एक सोपस्कर म्हणून एकत्रित येत असतात, ते काही क्षणासाठी म्हणूनच, परन्तु एकदुसर्‍या पासून ते अलिप्त होऊन पुन्हा व्यक्ती बनतात. समाज हा बनत नाही याचे कारणच मुळात व्यक्तीचा विकास आणि त्याची सुरक्षा न होणे होय. विकासासाठी बहाल केलेल्या हक्क-अधिकाराची व्यक्ती जर सुरक्षा करू शकत नाही, तर ते अधिकार त्या व्यक्तीच्या काय कामाचे. अशा अवस्थेत काही व्यक्ती भिक्षा मागून जगतील, काही व्यक्ती लूटमार करून, चोर्‍या करून जगतील, काही हिंसक बनून रक्तपात करून दहशत निर्माण करतील, तर काही व्यक्ती अराजकता निर्माण करून व्यवस्थांना अस्ताव्यस्त करून सोडतील. या सर्व परिस्थितीला जबाबदार असेल तर ती व्यक्ती केंद्री शिक्षण पध्दती आणि तिला राबविणारी राज्य पद्धती हेच आहेत. दोन्ही व्यवस्थांनी आपल्या ध्येय आणि स्वरूपामध्ये मूलभूत सुधार करणे भाग आहे.


शिक्षण प्रणालीने आपल्या ध्येयानुसार व्यक्ती केंद्री असलेल्या शिक्षणाला समाज केंद्री स्वरूप द्यावे आणि राज्य प्रणालीने व्यक्तीला व्यक्तिगत स्वातंत्र्य बहाल करावे, तर त्या व्यक्तिगत स्वातंत्र्याच्या सुरक्षेची हमी पण द्यावी. या सुधारातून सबळ आणि दुर्बळ मानवांदरम्यान स्वातंत्र्याची सुरक्षा होऊन समता निर्माण होईल आणि न्यायिक व्यवस्थेचा उदय होईल, कारण भेद नष्ट होण्यास संधी मिळून अन्याय अत्याचार संपुष्टात येण्याची शक्यताच उरते. यातूनच बंधुभाव उत्पन्न होईल. अशाप्रकारे व्यक्ती केंद्री शिक्षण पध्दती ही भौतिक विकासाचे मार्ग ठळक निर्देशित करीत असते म्हणून काही व्यक्तीच ह्या शिक्षणाचा उपयोग करतील. समाजापासून त्या अलिप्त असल्यामुळे असे शिक्षण आणि समाज यामधील दुवा म्हणून त्या केंव्हाही उभ्या राहू शकणार नाहीत, म्हणून हे शिक्षण समाज केंद्री असावे, जेणेकरून समाज बनून एकत्रित शक्ती तयार होईल. अशा एकत्रित शक्तीचे व्यक्तिगत स्वातंत्र्य सुध्दा कोणतीही सबळ व्यक्ती हिसकावून घेऊ शकणार नाही. राज्य प्रणालीने व्यक्तिगत स्वातंत्र्याच्या सुरक्षेची हमी दिली तर आपली जुलमी शक्ती प्रदर्शित करण्यासाठी त्यांना मोकळीक राहणार नाही आणि व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याच्या अधिकाराची सुरक्षा करण्यासाठी समाजाला संघर्ष करावा लागणार नाही. समाज केंद्री शिक्षण म्हणजे सामाजिक शिक्षण,जे देण्यासाठी सामाजिक स्तरावरील असंख्य सामाजिक संघटना निर्माण होणे बंद होतील, ज्या स्वतः दिशाहीन अवस्थेत भटकत असतात.


शिक्षण व्यवस्थेने आणि राज्य व्यवस्थेने हा सुधार कां करावा ? सुधाराची आवश्यकता वाद निर्मितीमुळेच येऊन पडली आहे. सबळ आणि दुर्बळ हा जर वादाचा कळस आहे, तर वंश, वर्ग आणि वर्ण हा वादाचा पाया आहे. असा वाद ज्या व्यवस्थांनी पोसलेला आहे, त्या शिक्षण व्यवस्था व राज्य व्यवस्थेने आपल्या शैक्षणिक आणि राजकीय ध्येय व स्वरूपामध्ये सुधार करावा असे आमच्या सारख्या मानवहित चिंतकांनी सुचवावे हे योग्य तर आहेच, परंतु अशा वादग्रस्त, मनुष्य द्रोही आणि विषमतावादी व्यवस्थाप्रति जागृती आणि दिशानिर्देश निश्चित आहे, ज्याचा उपयोग दुर्बळ जनांना आपल्या हिताच्या प्रयत्नासाठी करता येईल. संपूर्ण व्यवस्थाच खाजगी होत आहे, तेथे लोकशाही अबाधित राहणे महाकठीण आहे,अशा अवस्थेत आमच्या ह्या सूचना एका क्षणाला औचित्यबाह्य वाटल्या तरी दुसर्‍या क्षणाला त्याचे महत्व पटते. परंतु व्यवस्थांनी सुधार करण्यापासून अप्रत्यक्ष नकार दिला तर आपण सर्व वंचित दुर्बळ समूहाचे लोकं हा सुधार घडवून आणण्यासाठी काय प्रयत्न करणार आहोत ?

विजय बी.गवई
८८०५४२६४९३

संपर्क करा

आपल्याकडे असलेली महत्वाची महािती, लेख, ऑडियो, व्हिडीयो तसेच काही सुचना आपण आम्हाला खालील ई-मेल वर पाठवू शकतां.:

email : news@mulniwasinayak.com

MN News On Facebook

लोक​प्रिय
प्रबुद्ध भारताला हिंदुस्थान बनवू नका
बिल्किस बानो प्रकरणातील दोषी ब्राह्मण, त्यांच्यावर चां
११ दोषींची सुटका करणार्‍या समितीत भाजपचे ४ सदस्य
सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांचे मोठ्या प्रमाणावर खाजगीक
विधानसभा असो वा लोकसभा, निवडणूक आयोगच भाजपाला जिंकून देत
लखीमपूर खेरी येथे संयुक्त किसान मोर्चाचे धरणे आंदोलन
२०२१-२२ मध्ये भारताने चीनकडून केली ७ लाख कोटींची आयात
बामसेफचे उद्या मराठवाडा विभागीय संमेलन
तामिळनाडू-महाराष्ट्रासह १३ राज्यांनी ५ हजार कोटींची थक
राष्ट्रभक्तीचा व्यापार म्हणजे बेशरमपणाचा कळस
ऍलोपॅथी आणि कोविड-१९ च्या उपचारांबाबत जनतेची दिशाभूल कर
भाजपा नेते शहानवाज हुसैन यांच्यावर बलात्काराचा गुन्हा
भारतातील अनुसूचित जाती आणि चीनमधील उइगुर गुलामीच्या वि
भारतात २७ कोटी लोक दारिद्रयरेषेखाली व २२ टक्के लोक गरिबी
डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या २०२० मधील ३६ तासांच्या भारत दौर्
जम्मू-काश्मीरमध्ये निवडणूक जिंकण्यासाठी भाजपाकडून ईव्
राज्यांची धोरणे काय असावीत हे ठरवणारे तुम्ही कोण?
पीएम २.५ प्रदूषणामुळे २०१९ मध्ये दिल्लीत प्रति एक लाख लो
सैन्य भरतीसाठी ‘अग्नि’ परीक्षा देताना तरुण मैदानात कोस
राज्यात ४५ दिवसांत १३७ शेतकर्‍यांची आत्महत्या
COPYRIGHT

All content © Mulniwasi, unless otherwise noted or attributed.


ABOUT US

It is clear from that the lack of representation given to our collective voices over so many issues and not least the failure to uphold the Constitution - that we're facing a crisis not only of leadership, but within the entire system. We have started our “Mulnivasi Nayak“ on web page to expose the exploitation and injustice wherever occurring by the brahminical forces & awaken the downtrodden voiceless & helpless community.

Our Mission

Media is playing important role in democracy. To form an opinion is the primary work in any democracy. Brahmins and Banias have controlled the fourth pillar of the democracy, by which democracy is in danger. We have the mission to save the democracy & to make it well advanced in common masses.

© 2018 Real Voice Media. All Rights Resereved
 e - Newspaper